Fundacja rodzinna a zachowek i wydziedziczenie - co naprawdę chroni majątek przed roszczeniami spadkobierców
Fundacja rodzinna bywa reklamowana jako sposób na pominięcie niewygodnych spadkobierców. Kodeks cywilny mówi co innego: fundusz założycielski dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku, chyba że wniesiono go ponad 10 lat przed śmiercią fundatora. Wyjaśniam mechanizm doliczania, zaliczania świadczeń, rozkładania zachowku na raty i umowy o zrzeczenie się zachowku.
1. Obietnica i rzeczywistość
W ofertach kancelarii i doradców fundacja rodzinna pojawia się jako narzędzie, które pozwala "wyłączyć majątek z dziedziczenia" i uniknąć zachowku dla dzieci z pierwszego małżeństwa, skonfliktowanego syna albo małżonka w separacji. Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej wprowadziła jednocześnie do Kodeksu cywilnego przepisy, które taką prostą ucieczkę wykluczają. Fundacja porządkuje sukcesję i chroni firmę przed rozdrobnieniem, ale zachowek trzeba w niej zaplanować, a nie udawać, że go nie ma.
2. Fundusz założycielski dolicza się do spadku
Zgodnie z art. 993 § 2 KC przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę, jeżeli fundacja nie jest ustanowiona w testamencie. Dolicza się także mienie otrzymane w związku z rozwiązaniem fundacji, do wysokości funduszu założycielskiego wniesionego przez spadkodawcę (art. 993 § 3). Wartość oblicza się według stanu z chwili przekazania, a według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 3).
Mechanizm jest analogiczny do doliczania darowizn. Fundator, który wniósł do fundacji firmę i nieruchomości warte 20 milionów złotych, nie zmniejszył przez to podstawy obliczenia zachowku swoich dzieci. Zmienił tylko to, kto ten zachowek zapłaci i z czego.
3. Zasada dziesięciu lat
Art. 994(1) § 1 KC wyłącza doliczenie funduszu założycielskiego wniesionego przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, chyba że fundacja rodzinna jest spadkobiercą. Podobnie nie dolicza się mienia z rozwiązania fundacji otrzymanego przez osoby niebędące spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku przed więcej niż dziesięciu laty (§ 2). Nie dolicza się także funduszu wniesionego w czasie, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, ani wniesionego przed zawarciem małżeństwa, przy obliczaniu zachowku odpowiednio zstępnego i małżonka (§ 3 i 4).
To przepis, który nadaje sens wczesnemu planowaniu. Fundacja założona przez sześćdziesięciolatka ma realną szansę wyjść poza dziesięcioletni horyzont. Fundacja założona w chorobie już nie.
4. Zaliczanie świadczeń i odpowiedzialność fundacji
Świadczenie od fundacji rodzinnej i mienie otrzymane w związku z jej rozwiązaniem zalicza się na zachowek należny beneficjentowi (art. 996 § 2 KC). Dziecko, które przez lata otrzymywało z fundacji wypłaty, ma o tyle mniejszy zachowek. To argument za tym, by uprawnionych do zachowku uczynić beneficjentami, choćby w ograniczonym zakresie, zamiast ich pomijać.
Jeżeli uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego, może żądać sumy potrzebnej do jego uzupełnienia od fundacji rodzinnej, której fundusz założycielski doliczono do spadku, ale tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem pokrycia funduszu przez spadkodawcę (art. 1000 § 4 KC). Ustawodawca złagodził skutki: obowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty w granicach pięciu lat, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku, przy uwzględnieniu sytuacji obu stron (art. 997(1) KC). W szczególnych wypadkach sąd może przedłużyć spłatę do dziesięciu lat.
5. Wydziedziczenie to inna instytucja
Wydziedziczenie pozbawia zachowku zstępnych, małżonka i rodziców tylko z trzech przyczyn: uporczywego postępowania wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, umyślnego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub jego najbliższym albo rażącej obrazy czci, oraz uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych (art. 1008 KC). Przyczyna musi wynikać z testamentu (art. 1009), przebaczenie wyłącza wydziedziczenie (art. 1010), a zstępni wydziedziczonego zachowują własne prawo do zachowku (art. 1011). Sądy badają przyczyny wydziedziczenia ściśle. Fundacja nie zastępuje tego mechanizmu, może go co najwyżej uzupełnić.
6. Umowa o zrzeczenie się zachowku
Najpewniejszym narzędziem pozostaje zgoda samego uprawnionego. Art. 1048 § 2 KC pozwala ograniczyć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości lub w części. Umowę zawiera się z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego. W praktyce sukcesyjnej łączy się ją z uczynieniem zrzekającego się beneficjentem fundacji albo ze spłatą za życia fundatora. Tam, gdzie rodzina potrafi się dogadać, to rozwiązanie zamyka temat zachowku na dobre.
7. Wnioski dla fundatora
Fundacja rodzinna chroni majątek przed rozdrobnieniem, sporem spadkowym i egzekucją wobec beneficjentów, ale zachowek trzeba zaplanować: wcześnie wnieść fundusz założycielski, objąć uprawnionych świadczeniami, rozważyć umowy o zrzeczenie się zachowku i zabezpieczyć w fundacji płynność na ewentualne spłaty. Doradca, który obiecuje, że fundacja "załatwia" zachowek, nie czytał art. 993 § 2 KC.
8. Podstawy prawne
- Art. 991, art. 993 § 2 i 3, art. 994(1), art. 995 § 3, art. 996 § 2, art. 997(1), art. 1000 § 4, art. 1008-1011, art. 1048 § 2 KC
- Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej
- Art. 24q ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (15 procent CIT od świadczeń)
Najczęściej zadawane pytania
Odpowiedzi na pytania, które najczęściej zadają klienci w podobnych sprawach.
Nie od razu. Art. 993 § 2 KC nakazuje doliczyć do spadku fundusz założycielski wniesiony przez spadkodawcę, jeżeli fundacja nie została ustanowiona w testamencie. Doliczenia nie stosuje się, gdy fundusz wniesiono przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, chyba że fundacja jest spadkobiercą (art. 994(1) § 1 KC).
Jeżeli uprawniony nie może uzyskać zachowku od spadkobiercy, może żądać sumy potrzebnej do jego uzupełnienia od fundacji rodzinnej, której fundusz założycielski doliczono do spadku, w granicach wzbogacenia (art. 1000 § 4 KC). Fundacja może żądać odroczenia, rozłożenia na raty do pięciu lat, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku (art. 997(1) KC).
Tak. Świadczenie od fundacji rodzinnej i mienie otrzymane w związku z jej rozwiązaniem zalicza się na należny beneficjentowi zachowek (art. 996 § 2 KC).
Wydziedziczenie (art. 1008 KC) jest możliwe tylko z przyczyn wymienionych w ustawie, wskazanych w testamencie, i upada w razie przebaczenia (art. 1010 KC). Zstępni wydziedziczonego zachowują prawo do zachowku (art. 1011 KC). Fundacja nie zastępuje wydziedziczenia, ale przy odpowiednim planowaniu czasowym ogranicza masę, od której liczy się zachowek.
Tak. Art. 1048 § 2 KC pozwala ograniczyć umowę o zrzeczenie się dziedziczenia do zrzeczenia się prawa do zachowku w całości lub w części. Umowa wymaga formy aktu notarialnego i zgody przyszłego spadkobiercy, dlatego działa tam, gdzie rodzina potrafi się porozumieć.
Potrzebujesz pomocy w tej sprawie?
Pierwsza konsultacja telefoniczna jest bezpłatna (do 15 min). Zadzwoń i dowiedz się, jak mogę pomóc w Twojej sytuacji.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Autor - adw. Piotr Karczewski, Kancelaria Adwokacka LEX FORTE, ul. Podskarbińska 26/7, 03-829 Warszawa.