Małżonek zatrudniony w firmie: pracownik czy osoba współpracująca? ZUS, zasiłki i wyrok SN III USKP 50/25
ZUS coraz częściej przekwalifikowuje żonę lub męża przedsiębiorcy z pracownika na osobę współpracującą i odmawia zasiłku chorobowego lub macierzyńskiego liczonego od pensji. Sąd Najwyższy w wyroku z 21 października 2025 r. postawił granicę: nie każda pomoc małżonka to współpraca. Kiedy warto się odwołać.
1. Skąd bierze się spór
Przedsiębiorca zatrudnia żonę na umowę o pracę z wynagrodzeniem 8 000 zł, odprowadza składki, a gdy żona idzie na zwolnienie lekarskie albo urlop macierzyński, ZUS wydaje decyzję: od dnia zatrudnienia podlega ubezpieczeniom nie jako pracownik, lecz jako osoba współpracująca. Skutek jest podwójny. Zasiłek liczony jest od niższej podstawy, a przedsiębiorca dostaje wezwanie do dopłaty składek za osobę współpracującą za okres wstecz. Podobne decyzje zapadają wobec mężów, dorosłych dzieci i rodziców.
2. Przepis, który o tym decyduje
Art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych uznaje za osobę współpracującą małżonka, dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i przysposobione, rodziców, macochę i ojczyma oraz osoby przysposabiające, jeżeli pozostają z przedsiębiorcą we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu działalności. Art. 8 ust. 2 dodaje, że pracownik spełniający te kryteria jest dla celów ubezpieczeń traktowany jako osoba współpracująca. Umowa o pracę nie znika, ale tytuł ubezpieczeniowy się zmienia.
Dwie przesłanki są więc rozstrzygające: wspólne gospodarstwo domowe i rzeczywista współpraca przy prowadzeniu działalności. Obie podlegają dowodzeniu.
3. Wyrok Sądu Najwyższego z 21 października 2025 r., III USKP 50/25
Sąd Najwyższy postawił wyraźną granicę. Nie każda pomoc małżonka świadczona na rzecz działalności współmałżonka stanowi współpracę w rozumieniu art. 8 ust. 11. Za osobę współpracującą może być uznany tylko taki członek rodziny, którego czynności mają istotny ciężar gatunkowy dla działalności, pozostają w bezpośrednim związku z jej przedmiotem, są wykonywane w sposób zorganizowany, systematyczny i stabilny oraz mają realne znaczenie ekonomiczne. Sporadyczne, wtórne lub pomocnicze czynności administracyjno-biurowe, które nie wpływają na zwiększenie dochodów przedsiębiorstwa, nie tworzą tytułu do ubezpieczeń osoby współpracującej.
To orzeczenie działa w obie strony. Chroni małżonka, którego ZUS chce objąć składkami za pomoc przy fakturach raz w miesiącu, ale też ogranicza możliwość obrony statusu pracowniczego tam, gdzie żona faktycznie współprowadzi firmę.
4. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 10 grudnia 2025 r., III AUa 1636/24
Sąd Apelacyjny rozstrzygał sytuację odwrotną: formalnie zawartą umowę o pracę między przedsiębiorcą a małżonką, która wykonywała czynności pracownicze w faktycznych warunkach współpracy. Uznał, że taka umowa powoduje objęcie małżonki ubezpieczeniami z tytułu współpracy, nie z tytułu stosunku pracy. Sąd podkreślił, że przepis nie zakazuje zawierania umów o pracę z bliskimi, tylko przesądza, który tytuł ubezpieczeniowy ma pierwszeństwo.
5. Co bada sąd w sprawie z odwołania
Po pierwsze, wspólne gospodarstwo domowe: wspólne zamieszkanie, wspólny budżet, wspólne zaspokajanie potrzeb. Małżonkowie żyjący w rozłączeniu albo prowadzący odrębne budżety mogą wykazać, że przesłanka nie jest spełniona. Po drugie, charakter czynności: zakres obowiązków z umowy i faktycznie wykonywanych, podporządkowanie, czas pracy, samodzielność decyzji, czy małżonek zastępuje przedsiębiorcę w kontaktach z kontrahentami. Po trzecie, ciężar gatunkowy tych czynności dla firmy, o którym mówi Sąd Najwyższy. Dowodami są dokumenty firmowe, korespondencja, zeznania kontrahentów i pracowników.
6. Odwołanie od decyzji
Odwołanie wnosi się w terminie miesiąca od doręczenia decyzji, za pośrednictwem oddziału ZUS, do sądu okręgowego, sądu pracy i ubezpieczeń społecznych właściwego dla miejsca zamieszkania odwołującego. Postępowanie jest wolne od opłat sądowych. Sąd rozpoznaje sprawę od nowa i nie jest związany ustaleniami ZUS. Jeżeli decyzja dotyczy zasiłku, odwołanie kieruje się do sądu rejonowego. W obu przypadkach warto od razu przedstawić pełny materiał dowodowy, bo to na tej podstawie sąd oceni, czy praca małżonka miała cechy współpracy.
7. Podstawy prawne
- Art. 6 ust. 1 pkt 1, 4 i 5, art. 8 ust. 1, 2 i 11 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
- Art. 22 § 1 Kodeksu pracy
- Art. 477(9) § 1 KPC (termin odwołania)
- Wyrok SN z 21 października 2025 r., III USKP 50/25, OSNP 2026/7/62
- Wyrok SA w Warszawie z 10 grudnia 2025 r., III AUa 1636/24
Najczęściej zadawane pytania
Odpowiedzi na pytania, które najczęściej zadają klienci w podobnych sprawach.
Małżonek, dzieci, rodzice, macocha i ojczym przedsiębiorcy, jeżeli pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu działalności (art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Pracownik spełniający te kryteria jest dla celów ubezpieczeń traktowany jako osoba współpracująca (art. 8 ust. 2).
Podstawę wymiaru składek i zasiłków. Zamiast wynagrodzenia z umowy o pracę podstawą staje się zadeklarowana kwota nie niższa niż 60 procent prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia, a zasiłki chorobowy i macierzyński liczone są od tej podstawy. ZUS często żąda też dopłaty składek za okres wstecz.
Nie. Sąd Najwyższy w wyroku z 21 października 2025 r. (III USKP 50/25) stwierdził, że współpracą są tylko czynności o istotnym ciężarze gatunkowym dla działalności, wykonywane w sposób zorganizowany, systematyczny i stabilny, o realnym znaczeniu ekonomicznym. Sporadyczne czynności administracyjno-biurowe nie tworzą tytułu do ubezpieczeń.
Umowa jest ważna i dopuszczalna, ale jeżeli praca małżonka spełnia cechy współpracy z art. 8 ust. 11, tytułem do ubezpieczeń będzie współpraca, a nie stosunek pracy. Tak orzekł Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 10 grudnia 2025 r. (III AUa 1636/24). Kluczowe są wspólne gospodarstwo domowe i charakter czynności.
Miesiąc od doręczenia decyzji. Odwołanie składa się za pośrednictwem ZUS do sądu okręgowego, sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Postępowanie jest wolne od opłat sądowych.
Potrzebujesz pomocy w tej sprawie?
Pierwsza konsultacja telefoniczna jest bezpłatna (do 15 min). Zadzwoń i dowiedz się, jak mogę pomóc w Twojej sytuacji.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Autor - adw. Piotr Karczewski, Kancelaria Adwokacka LEX FORTE, ul. Podskarbińska 26/7, 03-829 Warszawa.