Wydziedziczenie a fundacja rodzinna (SN I CSK 1135/24)
SN orzekł w sprawie relacji między wydziedziczeniem a prawami beneficjentów fundacji rodzinnej. Ważny wyrok dla planowania sukcesji.
1. Fundacja rodzinna a prawo spadkowe - dwa porządki prawne
Fundacja rodzinna (obowiązująca od maja 2023 r.) tworzy nowy porządek prawny obok tradycyjnego prawa spadkowego. Fundator może być jednocześnie testamentem wydziedziczyć spadkobiercę i w statucie fundacji uczynić go beneficjentem. Wyrok SN I CSK 1135/24 rozstrzyga, co dzieje się w takiej sytuacji - czy wydziedziczenie automatycznie pozbawia statusu beneficjenta?
2. Czym jest wydziedziczenie?
Wydziedziczenie (art. 1008 KC) to pozbawienie zstępnych, małżonka lub rodziców prawa do zachowku. Wymaga testamentu i wskazania jednej z trzech przyczyn ustawowych:
- Uporczywe postępowanie wbrew woli spadkodawcy w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego
- Dopuszczenie się względem spadkodawcy lub osoby mu najbliższej umyślnego przestępstwa
- Uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych względem spadkodawcy
Wydziedziczenie działa wyłącznie w sferze prawa spadkowego - pozbawia prawa do zachowku i dziedziczenia ustawowego.
3. Stanowisko Sądu Najwyższego
SN orzekł jednoznacznie: wydziedziczenie nie pozbawia automatycznie statusu beneficjenta fundacji rodzinnej. To dwie niezależne instytucje prawne, działające w różnych porządkach:
- Wydziedziczenie - działa w prawie spadkowym, pozbawia prawa do zachowku
- Status beneficjenta - wynika ze statutu fundacji rodzinnej, regulowany ustawą o fundacji rodzinnej
Oznacza to, że osoba wydziedziczona testamentem może nadal otrzymywać świadczenia z fundacji rodzinnej, chyba że statut fundacji stanowi inaczej.
4. Dlaczego to ważne dla planowania sukcesji?
Wyrok ujawnia potencjalną „lukę" w planowaniu sukcesji. Fundator, który chce całkowicie pozbawić daną osobę korzyści majątkowych, musi zadziałać w obu porządkach prawnych jednocześnie:
| Działanie | Skutek w prawie spadkowym | Skutek w fundacji rodzinnej |
|---|---|---|
| Wydziedziczenie w testamencie | Brak zachowku i dziedziczenia | Brak wpływu - nadal beneficjent |
| Wykreślenie ze statutu fundacji | Brak wpływu - nadal może dziedziczyć | Utrata statusu beneficjenta |
| Oba działania łącznie | Pełne wyłączenie | Pełne wyłączenie |
5. Jak zabezpieczyć statut fundacji?
Rekomendowane klauzule statutowe:
- Klauzula automatycznej utraty statusu - „Beneficjent traci status beneficjenta w przypadku wydziedziczenia go przez fundatora na podstawie art. 1008 KC"
- Klauzula rozszerzona - utrata statusu w przypadku wydziedziczenia, rozwodu z dzieckiem fundatora, prawomocnego skazania za przestępstwo umyślne
- Klauzula dyskrecjonalna - zarząd fundacji ma prawo pozbawić statusu beneficjenta za zgodą rady nadzorczej
6. Wnioski praktyczne
- Planowanie sukcesji musi uwzględniać oba porządki prawne - spadkowy i fundacyjny
- Statut fundacji powinien zawierać klauzule na wypadek wydziedziczenia, rozwodu i ubezwłasnowolnienia
- Testament i statut fundacji powinny być spójne - warto je przygotowywać razem, z pomocą adwokata
- Regularne przeglądy statutu - sytuacja rodzinna zmienia się, statut powinien to odzwierciedlać
7. Podstawy prawne
- Wyrok SN z dnia 5 listopada 2025 r., sygn. I CSK 1135/24
- Art. 1008–1011 KC - wydziedziczenie
- Art. 2, 30, 36 ustawy o fundacji rodzinnej - beneficjenci
- Art. 991–1011 KC - zachowek
Najczęściej zadawane pytania
Odpowiedzi na pytania, które najczęściej zadają klienci w podobnych sprawach.
Nie automatycznie. SN orzekł, że wydziedziczenie (prawo spadkowe) i status beneficjenta (prawo fundacyjne) to niezależne instytucje. Wydziedziczony zachowuje status beneficjenta, chyba że statut fundacji stanowi inaczej.
Wpisz do statutu klauzulę przewidującą automatyczną utratę statusu beneficjenta w przypadku wydziedziczenia przez fundatora. Rozważ też klauzule na wypadek rozwodu z dzieckiem fundatora, skazania za przestępstwo czy ubezwłasnowolnienia.
To odrębna kwestia - ustawa o fundacji rodzinnej przewiduje specjalne zasady dotyczące zachowku. Świadczenia z fundacji mogą być zaliczone na poczet zachowku. Szczegóły zależą od statutu i okoliczności.
Tak - to kompleksowe planowanie sukcesji. Testament reguluje majątek osobisty, fundacja chroni aktywa rodzinne. Kluczowe, by oba dokumenty były spójne - przygotuj je razem z adwokatem.
Zmiana statutu wymaga aktu notarialnego (500–3 000 PLN) plus wpis do rejestru (250 PLN). Wynagrodzenie adwokata za przygotowanie zmian: od 3 000 PLN. Regularne przeglądy statutu rekomendowane co 2–3 lata.
Potrzebujesz pomocy w tej sprawie?
Pierwsza konsultacja telefoniczna jest bezpłatna (do 15 min). Zadzwoń i dowiedz się, jak mogę pomóc w Twojej sytuacji.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Autor - adw. Piotr Karczewski, Kancelaria Adwokacka LEX FORTE, ul. Podskarbińska 26/7, 03-829 Warszawa.